Ο αναγνώστης του μέλλοντος

Αν χρειάστηκαν γύρω στα 15 χρόνια για να πραγματοποιηθεί η ολοκληρωτική αντικατάσταση των δίσκων μουσικής από βινύλιο με αυτούς από CD, θα χρειαστούν ίσως λιγότερα χρόνια για να περάσουμε σε μια αλλαγή των παραδοσιακών βιβλίων, όπως τα ξέρουμε από την εποχή του Γουτεμβέργιου, με τα αποκαλούμενα ηλεκτρονικά βιβλία, ή αλλιώς τα e-books. Η τεχνολογική επανάσταση θα μας καλέσει σύντομα να αλλάξουμε τη σχέση που είχαμε με το τυπωμένο βιβλίο, την αφή των σελίδων και η μυρουδιά του χαρτιού. Πολύ φοβάμαι ότι η πορεία αντικατάστασης του παραδοσιακού βιβλίου με το ηλεκτρονικό, που θα λύνει ζητήματα αποθήκευσης τρομακτικής ποσότητας πληροφοριών, γρήγορης αναζήτησης και συνεχούς (on line) ενημέρωσης, αποτελεί μονόδρομο.

Αναμένεται η αρχή να γίνει με τα εγχειρίδια τεχνικών πληροφοριών και γνώσεων, όπου σε μικρό όγκο θα αποθηκεύονται στοιχεία, που ούτως ή άλλως υπάρχουν στους σκληρούς δίσκους των εταιρειών ή σε CD rom. Τα ηλεκτρονικά αυτά εγχειρίδια θα ενημερώνονται απευθείας από το Ίντερνετ με τα τελευταία δεδομένα και θα καταλαμβάνουν πολύ μικρό χώρο. Η αναζήτηση των εξειδικευμένων στοιχείων θα απαιτεί ελάχιστο χρόνο, και η αντιγραφή όσο και η αξιοποίησή τους θα είναι απλό παιχνιδάκι.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί με τις βάσεις δεδομένων σε κάθε επιστημονική περιοχή, είτε λέγεται κατάλογος φαρμακευτικών ουσιών και αντιδραστηρίων, είτε λέγονται μαθηματικοί τύποι ή κατάλογος διαθέσιμων ανταλλακτικών.

Οι δυνατότητες που προσφέρουν σήμερα τα e-books που κυκλοφορούν, είναι η πρόγευση αυτών που θα ακολουθήσουν. Σε διαστάσεις 19Χ8 εκ. έχουν αντί για σελίδες μια οθόνη και μπορούν να αποθηκεύσουν μέσα τους 4000 σελίδες ή δέκα βιβλία των 400 σελίδων έκαστο. Είναι φορητά, ελαφριά, με ενσωματωμένο λεξικό και μπαταρία 33 ωρών. Σήμερα κυκλοφορούν 3.500 τίτλοι βιβλίων και υπολογίζεται σε ένα χρόνο να φθάσουν το 1.000.000. Η αναμενόμενη έκρηξη τα επόμενα χρόνια τόσο στις διαστάσεις και τις αποθηκευτικές δυνατότητες, όσο και στον αριθμό των τίτλων, προδιαγράφουν μια εξέλιξη που δεν μπορούν να προβλέψουν ούτε και οι πλέον ευφάνταστοι θιασώτες της νέας τεχνολογίας. Ακόμη και η έννοια του εμπορίου θα αλλάξει τη στιγμή που έναντι τιμήματος θα μπορούμε να «κατεβάζουμε» από το Ίντερνετ το περιεχόμενο των βιβλίων που έχουμε πληρώσει, και να μεταφέρονται (ή να μεταγγίζονται αν προτιμάτε), στο δικό μας υπολογιστή ή στο ηλεκτρονικό μας φορητό βιβλίο.

Όσοι από τους αναγνώστες θλίβονται από μια τέτοια εξέλιξη, καθώς αυτή θα εκτοπίσει το τυπωμένο χαρτί από τα ράφια των βιβλιοπωλείων, και θα απομείνει μόνο στις παιδικές μας μνήμες, θα έπρεπε να γνωρίζουν ότι οι νέες γενιές έχουν διαφορετική εξοικείωση με την οθόνη των υγρών κρυστάλλων και την ηλεκτρονική επικοινωνία. Ίσως η ανάγνωση του Παπαδιαμάντη ή του Έλιοτ μέσα από τα e-books, δε θα προκαλεί στις επόμενες γενιές τον ίδιο αποτροπιασμό με αυτόν που προκαλεί στους μεγαλύτερους σε ηλικία αναγνώστες. Πάντως ανεξάρτητα από το πόσο γρήγορα θα συμβεί αυτή η εξέλιξη και από το ποια βιβλία θα μείνουν απέξω από τους ρομαντικούς του είδους, βέβαιο είναι ότι μαζί με το βιβλίο σε ηλεκτρονική ή παραδοσιακή μορφή δε διανέμεται και δεν πουλιέται ως περιτύλιγμα και ο χρόνος για να τα απολαύσουμε. Αυτό το χρόνο θα πρέπει να το διαθέσει ένας έκαστος για την τελική και ζωογόνο μετάγγιση στο δικό του μυαλό και στις δικές του αισθήσεις. Και αυτός ο χρόνος ενασχόλησης είναι που καταξιώνει και αξιοποιεί το γραπτό λόγο, είτε κατοικεί στον πάπυρο, είτε στην οθόνη.

Ίσως το πιο σημαντικό πρόβλημα είναι το ότι, το μεγαλύτερο ποσοστό του γραπτού λόγου, όσο προχωράει η κοινωνία μετατοπίζεται στην πληροφορία, στα δεδομένα, στα data όπως λέμε, σε βάρος των κειμένων στοχασμού, υπαρξιακής και φιλοσοφικής αναζήτησης. Και αν τα πρώτα κείμενα ανταποκρίνονται καλύτερα στην κοινωνία της πληροφορίας που ζούμε, τα δεύτερα είναι αυτά που εξυψώνουν τον άνθρωπο, που το βοήθησαν εδώ και 4 χιλιάδες χρόνια να στοχάζεται και κυρίως να στοχάζεται ελεύθερα.