Άρθρα

Η σκοτεινή ύλη του αποκωδικοποιημένου DNA ( η αθέατη πλευρά της σελήνης)

Καθημερινή της Κυριακής , 18/02/2001

Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος δεν είναι μονάχα η μεγάλη ανακάλυψη που διεισδύει στα μυστικά των φαινομένων της ζωής και υπόσχεται την αποκάλυψη των γενετικών μας προδιαθέσεων σε ασθένειες, τη δημιουργία νέων αποτελεσματικών φαρμάκων, ή την διόρθωση των παθολογικών γονιδίων. Αυτή είναι η φωτεινή πλευρά της σελήνης, που φωτίζεται ακόμη πιο πολύ από τη λάμψη των μετοχών των εταιρειών της βιοτεχνολογίας. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι τη Δευτέρα, η μετοχή της Celera Genomics η οποία δημοσίευσε το χάρτη του γονιδιώματος, σημείωσε κέρδη της τάξεως του 17% μία μόλις ώρα μετά την έναρξη της συνεδρίασης, ενώ ανοδική τροχιά κατέγραψαν και οι μετοχές άλλων βιοτεχνολογικών εταιρειών, όπως η Gene Logics, η Incyte και η Human Genome Sciences.

Η αθέατη πλευρά της σελήνης κρύβει άλλου είδους μηνύματα, προσδοκίες και φόβους, που οι θιασώτες της διαρκούς ανάπτυξης, της ανακατασκευής της φύσης και του επαναπρογραμματισμού του DNA, μη μπορώντας να δουν, προσπερνούν. Άς σταθούμε λίγο σ' αυτή την πλευρά της σελήνης.

1.  Ενώ ακόμη και μετά την ολοκλήρωση της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, αναγνωρίζεται από όλους τους επιστήμονες ότι ο δρόμος θα είναι μακρύς μέχρι την πλήρη κατανόηση της λειτουργίας των γονιδίων, όχι μόνο στο τί είδους πρωτεΐνες κωδικοποιούν, αλλά και στον τρόπο που συνεργάζονται με τα υπόλοιπα γονίδια και το περιβάλλον, οι εφαρμογές της σχετικής γνώσης έχουν ήδη αρχίσει Μ' άλλα λόγια εδώ και αρκετά χρόνια, ανασυνδυάζουμε το γενετικό υλικό, το τεμαχίζουμε, το συνθέτουμε τεχνητά στο εργαστήριο, το μεταφέρουμε σε οργανισμούς διαφορετικών ειδών, απελευθερώνουμε γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς στο περιβάλλον, επιχειρούμε γονιδιακές θεραπείες, παρόλο που αναγνωρίζεται από όλους η λειψή και αποσπασματική μας γνώση σχετικά με την λειτουργία και συμπεριφορά αυτού του θαυμαστού μορίου, του DNA. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι με την ολοκλήρωση της χαρτογράφησης, αυτή η διαδικασία της ξέφρενης εφαρμογής της μερικής γνώσης των γονιδίων στα τεστ, τα γενομικά φάρμακα και τις γονιδιακές θεραπείες θα γνωρίσει πρωτοφανέρωτη έκρηξη.

2. Ενώ σε όλους τους τόνους προβάλλεται το επίτευγμα της αποκωδικοποίησης του βιβλίου της ζωής, του DNA, αποσιωπείται το γεγονός ότι αυτό που έχει αναγνωσθεί αποτελεί το 1-1.5% του συνόλου του DNA. Κιαυτό γιατί από το σύνολο του γενετικού υλικού, μόνο τα 30.000 - 40.000 γονίδια (1-1.5%), περιέχουν πληροφοριακό υλικό, ενώ το υπόλοιπο 98.5%. αποτελείται από επαναλαμβανόμενες αλληλουχίες χωρίς πληροφοριακό περιεχόμενο. Παρόλο όμως που αυτό χαρακτηρίζεται ως άχρηστο γενετικό υλικό ( junk DNA ), επειδή στερείται πληροφοριών (η λέξη άχρηστο μάλλον αντανακλά το βαθμό της άγνοιάς μας), παραβλέπουμε το ρόλο που διαδραμάτισε τόσο στην εξελικτική διαδικασία, όσο και τον ρυθμιστικό ή λειτουργικό ρόλο που ασκεί στην ομαλή έκφραση του γονιδιώματος ως συνόλου. Ποιος μπορεί να απαντήσει γιατί δεν έχει κατευθυνθεί η έρευνα και προς τα εκεί, τη στιγμή που γνωρίζουμε ότι εκεί βρίσκονται οι ρυθμιστικές περιοχές των γονιδίων, εκεί τα τελομέρη των χρωμοσωμάτων, εκεί οι αλληλουχίες που καθορίζουν την αδρανοποίηση του χρωμοσώματος Χ, και πολλές άλλες χρήσιμες λειτουργίες; Μήπως ο αγώνας δρόμου ανάμεσα στα διάφορα εργαστήρια και τις βιοτεχνολογικές εταιρείες δεν επιτρέπει "πολυτέλειες" νηφάλιας εξερεύνησης του συνόλου του γενετικού υλικού και κυρίως την αναγνώριση της πολυπλοκότητάς του; Μήπως ο χρόνος έχει διαφορετική αξία ανάλογα με τις διάφορες επιλογές των ανθρώπων και ενώ σε άλλους που αναζητούν τη σοφία, τη γνώση και τη σχέση ενότητας με τη φύση, ο χρόνος είναι ταυτόσημος με το Αεί, ενώ ότι ο χρόνος για τις εταιρείες ερμηνεύεται ως χρόνος απόσβεσης κεφαλαίων, μέσω της ταχύτερης και ανταγωνιστι­κότερης κυκλοφορίας των προϊόντων τους;

3.  Η εξερεύνηση του ανθρώπινου γονιδιώματος που έχει απασχολήσει τόσα εργαστήρια και επιστήμονες σ' όλο τον κόσμο και έχει απορροφήσει δισεκατομμύρια δολάρια, είναι μια επιστημονική ανακάλυψη μεγάλης κλίμακας και ως τέτοια δε μπορεί παρά να προκαλεί έντονο σκεπτικισμό. Όχι μόνο γιατί το δυναμικό και τα χρήματα που απορροφήθηκαν στην εκτέλεση του προγράμματος, στέρησαν ίσως την ανθρωπότητα από την προώθηση άλλων πολλαπλών προγραμμάτων μικρότερης κλίμακας, που θα απαντούσαν σε άλλου είδους ανάγκες της ανθρωπότητας, ίσως πιο ουσιαστικές και πολύ μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας, αλλά γιατί τέτοιου είδους ανακαλύψεις, όπως ήταν και η πυρηνική ενέργεια, εμπεριέχουν αναπόφευκτα δυσανάλογα μεγάλη ισχύ και μεγάλη ποσότητα εξουσίας για τα ανθρώπινα δεδομένα, άρα τεράστιες δυνατότητες κυριαρχίας λίγων ανθρώπων πάνω σε πολλούς. Γνωρίζουμε ότι η τεχνολογία μεγάλης ισχύος, επιφέροντας τεράστιες αλλαγές στο σώμα του ανθρώπου και στον φυσικό κόσμο, τελικά εξαντλεί αντί να διατηρεί το πλέγμα των σχέσεων που στηρίζουν τη ζωή μας και τη ζωή των άλλων εμβίων όντων Έτσι η γνώση και ο χειρισμός του DNA, δεν θα θεραπεύσει μόνον ασθένειες και θα επιμηκύνει τη ζωή των ανθρώπων, αλλά προσφέρεται, ως τεχνολογίας μεγάλης κλίμακας , και για την χειραγώγηση των ανθρώπων.

4. Η όλη φιλολογία που συνοδεύει αυτές τις μέρες τις ανακοινώσεις των επιστημόνων και των ειδικών, θ εωρεί ως αυτονόητο το ότι η ουσία της ύπαρξής μας είναι προκαθορισμένη και εγγεγραμμένη στον πυρήνα των κυττάρων μας και κατά συνέπεια η ανάγνωσή του θα μας αποκαλύψει το ποιοι ακριβώς είμαστε, τις προδιαθέσεις μας στις ασθένειες, αλλά και τις ικανότητές μας, το προσδόκιμο επιβίωσης (επίπεδο της μακροζωίας μας) και άλλα πολλά. Με τον τρόπο αυτό μετατοπίζεται σιγά σιγά η αντίληψή μας από την ανατροφή στα γονίδια, δηλαδή από τις κοινωνικές συνιστώσες της διαμόρφωσης των ανθρώπων, στις γενετικές τους καταβολές. Γιατί είναι σίγουρο ότι με την χαρτογράφηση του DNA, από δω και μπρος, θα γινόμαστε κάθε μέρα δέκτες της ανακάλυψης γονιδίων που θα σχετίζονται όχι μόνο με νοσήματα, αλλά και συμπεριφορές, όπως ο αλκοολισμός, η ριψοκίνδυνη διάθεση, η ομοφυλοφιλία κ.ά. Έτσι ολοένα θα πείθονται οι πολίτες ότι η φύση είναι το κυρίαρχο και οι κοινωνικές συνιστώσες το δευτερεύον. Είναι χαρακτηριστική η δήλωση του Νομπελίστα βιολόγου Τζέιμς Γουάτσον ότι, "συνηθίζαμε να σκεπτόμαστε ότι ο μοίρα μας βρισκόταν στα αστέρια μας, τώρα ξέρουμε ότι, σε μεγάλο βαθμό, η μοίρα μας βρίσκεται στα γονίδιά μας". Έτσι με εκφρασμένες τέτοιες θέσεις, δεν είναι παράδοξο το γεγονός ότι οι νέες εξελίξεις υιοθετήθηκαν ήδη από την καθεστηκυία τάξη σε επιστημονικό και πολιτικό επίπεδο, επειδή βρήκαν έναν απροσδόκητο σύμμαχο στην αντίληψη για τη μείωση των ευθυνών της κοινωνίας και την μετατόπιση των αιτίων της κακοδαιμονίας των ανθρώπων στη φύση, δηλαδή στην γονιδιακή τους κατασκευή.

5.Το πιο ανησυχητικό όμως είναι ότι η παραδοχή ότι "είμαστε τα γονίδιά μας", οδηγεί αναπόφευκτα στην έννοια της "διόρθωσης" των ελαττωματικών γονιδίων, όπως περίπου κάνουμε τώρα με τις πλαστικές και τις άλλες διορθωτικές επεμβάσεις. Και εάν σήμερα μπορούμε να διορθώσουμε τα ελαττωματικά γονίδια των ασθενειών, τί θα εμποδίσει αύριο να διορθώσουμε και τα "αποκλίνοντα" γονίδια που σχετίζονται με την συμπεριφορά ή τον ψυχισμό των ανθρώπων; Ποιο θα είναι το όριο πέρα από το οποίο δεν θα επιτρέπεται να διαβεί η ανθρωπότητα; Η μήπως όταν ανοίγει ένας δρόμος επιστημονικών ανακαλύψεων που την κατεύθυνση και το περιεχόμενο δεν το κανονίζει η κοινωνία των πολιτών αλλά η οικονομία της αγοράς, η έννοια των ορίων καταλήγει να είναι μια ακίνδυνη έννοια που την επικαλούνται μόνον οι ρομαντικοί και οι ουτοπιστές;

Όταν πρόοδος είναι ο προσδιορισμός των ορίων με επιστημονικά, κοινωνικά και φιλοσοφικά κριτήρια που εξασφαλίζουν τη βιωσιμότητα στον πλανήτη

Οι αθέατες αυτές πλευρές της νέας επιστημονικής ανακάλυψης σε κανένα βαθμό δεν αναιρούν τα όποια θετικά θα προκύψουν τόσο στην διεύρυνση της γνώσης μας για τα φαινόμενα της ζωής, όσο και σε κείνες τις εφαρμογές που θα απαλύνουν τον ανθρώπινο πόνο. Είναι σημαντικό όμως να μπορούμε να διακρίνουμε ότι η συγκεκριμένη γνώση τόσο ως περιεχόμενο, όσο και ως εφαρμογές, είναι το αποτέλεσμα μιας ορισμένης επιλογής ανάπτυξης της επιστήμης. Μιας επιλογής που υπαγορεύθηκε από τις αξίες και τις προτεραιότητες μιας συγκεκριμένης κοσμοαντίληψης της κοινωνίας. Είναι σίγουρο ότι με μια άλλη θεσμισμένη κοινωνία, με άλλες προτεραιότητες και άλλα προτάγματα, το περιεχόμενο αλλά και οι εφαρμογές της γενετικής ίσως θα ήταν εντελώς διαφορετικές.

Και είναι δυστύχημα που πολλοί επιστήμονες δεν αντιλαμβάνονται ότι η επιστήμη και η τεχνική είναι προβολές μιας συγκεκριμένης εκδοχής κοινωνικής εξέλιξης, που στις μέρες μας υπαγορεύεται από την διαρκή αύξηση της παραγωγής και κατανάλωσης, από την οικονομία της αγοράς και την αυτονόμηση του ανθρώπου έναντι της φύσης.

Τέλος το ελάχιστο που θα μπορούσαμε να κάνουμε για να μπορέσουμε να διαβάσουμε όλοι μαζί οι πολίτες,μαζί με τους επιστήμονες το βιβλίο της ζωής, είναι να ανασύρουμε από τα σκονισμένα λεξικά μας τις λέξεις μετρημένη απόρριψη, αποδοχή υπό όρους, και κυρίως τη λέξη αυτοπεριορισμός. Ίσως τότε κατανοήσουμε και τη σκοτεινή ύλη του αποκωδικοποιημένου DNA.

 

Επιστροφή στην ενότητα Άρθρα