Άρθρα

Η Αντιγόνη, η γενετική μηχανική, η ύβρις και το φρονείν

Καθημερινή της Κυριακής, 29/04/2001

Η σημερινή εποχή περισσότερο από κάθε άλλη στο παρελθόν έχει αναγορεύσει σε αυτοσκοπό την απεριόριστη χρησιμοποίηση της επιστήμης για την κυριαρχία της φύσης. Καλλιεργείται η αίσθηση της παντοδυναμίας, αλλά και του υποτιθέμενου ελέγχου της εξέλιξης της επιστήμης. Στην πραγματικότητα όχι μόνο δεν γνωρίζουμε, αλλά και δεν ξέρουμε τι ακριβώς θέλουμε. Πρώτα προκύπτει ένα επιστημονικό επίτευγμα και κατόπιν αναλαμβάνουν οι εταιρείες να το παρουσιάσουν έτσι ώστε να ικανοποιεί «ανάγκες» του ανθρώπου. Στην πραγματικότητα ικανοποιούν επιθυμίες που μετατράπηκαν σε ανάγκες, μέσα από την προβολή και ανάπτυξη του καταναλωτικού μοντέλου της κοινωνίας.

Έτσι οι άνθρωποι με αποσπασματική γνώση ακολουθούν στα τυφλά και με δέος τις εξελίξεις της γενετικής, όσον αφορά τη μεταβολή της ίδιας τους της γενετικής ουσίας, δέχονται να βαδίσουν στο δρόμο του γενετικού διαχωρισμού των ανθρώπων, της γενετικής διάκρισης και της ευγονικής. Αποδέχονται τις εφαρμογές της γενετικής μηχανικής και της βιοτεχνολογίας, λες και είναι οι μόνες εφαρμογές της επιστημονικής γνώσης που θα μπορούσαν να υπάρξουν. Λίγοι αντιλαμβάνονται ότι το περιεχόμενο, ο προσανατολισμός και οι εφαρμογές της γενετικής έρευνας δεν μπορούν να επαφίενται στους οικονομικούς προγραμματισμούς των φαρμακευτικών κολοσσών με βάση τους νόμους της οικονομίας της αγοράς. Τα «επιστημονικά» κριτήρια ή τα κριτήρια της αγοράς δεν είναι ικανά να αποτρέψουν την υπέρβαση των ορίων, την ύβρη και την καταστροφή.

Ο μονόδρομος αυτός έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με τον μονόδρομο που οδήγησαν την Αντιγόνη και το Κρέοντα στο θρήνο και την καταστροφή. Και εκεί βλέπουμε η εμμονή στην ορθότητα της μία θέσης να γίνεται πρόξενος κακών. Ταυτόχρονα η τραγωδία υποδεικνύει τον δρόμο που μπορεί να ακολουθήσουν οι άνθρώποι, προκειμένου να διαχειριστούν τα δημόσια και τα ιδιωτικά πράγματα.

Η τραγωδία

Στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή δίνεται η απάντηση για το ποιος πρέπει να αποφασίζει και κυρίως με ποια κριτήρια, πάνω σε ζητήματα που έχουν καθολική και διαχρονική αξία.

Να θυμίσουμε ότι ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης αδέλφια της Αντιγόνης και νόμιμοι διάδοχοι του πατέρα τους Οιδίποδα, αλληλοσκοτώνονται στη μάχη που δόθηκε μπροστά στα τείχη της Θήβας. Από τα δύο αδέλφια ο Ετεοκλής υπεράσπιζε το πάτριο έδαφος, ενώ ο Πολυνείκης διεκδικούσε τα δίκαιά του με τη βοήθεια ξένων δυνάμεων. Γιαυτό και θεωρήθηκε προδότης.

Ο Κρέων, ο θείος τους, ανεβαίνει στο θρόνο και θέλοντας να αποκαταστήσει το κύρος του κράτους που κλονίστηκε με την εξέγερση του Πολυνείκη και για να διδάξει στο λαό του την υποταγή στους νόμους του κράτους, προστάζει να αποδοθούν νεκρώσιμες τιμές στον Ετεοκλή τον καλό πατριώτη, και να αφεθεί το πτώμα του προδότη Πολυνείκη άταφο να φαγωθεί από τα όρνια. Διατάζει μάλιστα ότι όποιος θα παράβαινε τη διαταγή του θα τιμωρούνταν με θάνατο.

Η Αντιγόνη δεν κάνει διάκριση ανάμεσα στα αδέλφια της. Παίρνει την απόφαση να πάει νύχτα και να αποδώσει στον Πολυνείκη τις τιμές που του αρνούνταν. Αψηφώντας την απαγόρευση του Κρέοντα, αυτή θα θάψει τον Πολυνείκη. Ξέρει πως μετά την πράξη της την περιμένει ο θάνατος.

Εδώ η Αντιγόνη και ο Κρέων εκπροσωπούν δύο αντιμαχόμενες αρχές. Τους νόμους των ανθρώπων και τους νόμους των θεών * , τις οποίες όμως ο ποιητής δεν τις θεωρεί απόλυτα ασυμβίβαστες, μια και ο άνθρωπος μπορεί να τις συνυφάνει. Και όμως και η Αντιγόνη και ο Κρέων υπερασπίζονται απόλυτα τις αρχές τους και έτσι και οι δύο διαπράττουν την ύβρη. Εδώ να υπογραμμιστεί ότι η Αντιγόνη παρόλο που υπερασπίζεται πνευματικές αρχές, δε σημαίνει ότι δεν υπερβαίνει τα όρια. Η ίδια μάλιστα δεν αμφισβητεί από τον Κρέοντα να τη θανατώσει2 . Αρκείται να διαδηλώνει με το θάνατό της που ελεύθερα διάλεξε, την υπεροχή της πνευματικής τάξης, που η ίδια ενσαρκώνει απέναντι στην πολιτική τάξη. Παρόλα αυτά είναι και η ίδια εκτός δικαίου γιατί καμία πόλη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς νόμους και χωρίς την τήρηση και την εφαρμογή τους. Πράγματι καμία πόλη δεν θα δέχονταν να την προδώσει κάποιος πολίτης της και να επιτεθεί εναντίον της, όπως έκανε ο Πολυνείκης.

Από την άλλη ο Κρέων επιμένει σε μια απόφαση που είναι καθαρά πολιτική χωρίς να λάβει υπόψιν ότι μπορεί να έχει το δικαίωμα να απαγορεύσει την ταφή, όχι όμως και το χρέος της Αντιγόνης απέναντι στο εθιμικό και θεϊκό δίκαιο. Έτσι για ζητήματα που συνδέονται με τη ζωή, τον θάνατο, τον ενταφιασμό και την τήρηση των παραδόσεων, μια ορθή πολιτική απόφαση οφείλει να συνυπολογίζει όλους τους παράγοντες, πέρα από τους καθαρά πολιτικούς. Αλλά ακόμη και όταν νομίζουμε, για τους πιο βάσιμους λόγους, ότι έχουμε πάρει τη σωστή απόφαση, η απόφαση αυτή μπορεί να αποδειχτεί κακή, ακόμη και καταστροφική. Τίποτε δεν μπορεί να εγγυηθεί εκ των προτέρων την ορθότητα μιας πράξης- ούτε ή λογική, λέει ο Κ.Καστοριάδης 3 . Και πάνω από όλα αυτά μεγαλύτερη τρέλα είναι να αξιώνεις να είσαι σοφός μόνος σου- μόνος φρονείν- (στ. 707) 4 , όπως κατηγορεί ο Αίμων τον πατέρα του Κρέοντα.

Τελικά σε ποιο σημείο συντελείται η ύβρις από τους δύο πρωταγωνιστές του δράματος; Η ύβρις συνίσταται στο ότι δεν έγινε δυνατή η σύζευξη, δηλαδή η συνύφανση των νόμων της πόλεως και των νόμων των θεών. Αυτό δηλαδή που προσπαθεί να πει ο Σοφοκλής στους Αθηναίους πολίτες, είναι αυτό που θα ενδιέφερε να ακούσουν και να υιοθετήσουν όχι μόνον οι σύγχρονοι Κρέοντες, οι πολιτικοί άρχοντες, αλλά και όσοι συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων για τα μεγάλα ζητήματα, ότι δηλαδή κάθε πολιτική απόφαση οφείλει να λαμβάνει υπόψη της όλους τους παράγοντες που συνθέτουν την κοινωνική ζωή των ανθρώπων και τη σχέση τους με τη φύση. Ακόμη να αποφασίζουν και με έναν σχετικό σκεπτικισμό για τα πράγματα που δεν γνωρίζουν και ούτε είναι σε θέση να ξέρουν. Όπως στην περίπτωση του Οιδίποδα που δεν ήταν ο ίδιος σε θέση, όπως και ο κάθε άνθρωπος, να γνωρίζει το σύνολο των δυνάμεων που συνθέτουν την αρμονία του κόσμου.

Τελικώς αυτό που εξυμνείται στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, δεν είναι η υπακοή στους θεϊκούς νόμους όταν αυτοί συγκρούονται με τους νόμους της πόλης, καθότι κάτι τέτοιο θα κατέληγε στην ακύρωση της πόλης, αυτού του μοναδικού δημιουργήματος στην πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης. Αυτό λοιπόν που εξυμνείται είναι αυτό που προβάλλεται στους τελευταίους στίχους της τραγωδίας (1347) 4 , είναι το φρονείν , δηλαδή η συνεκτίμηση όλων των δυνατών παραγόντων στην κρίση των ανθρώπων.

Αυτός ο συνυπολογισμός όλων των παραγόντων σε επιστημονικό, ηθικό, και κοινωνικό επίπεδο, ιδιαίτερα για την κατεύθυνση και τις εφαρμογές της γενετικής επιστήμης και τεχνολογίας, δηλαδή το φρονείν αποκτά στις μέρες μας δραματική επικαιρότητα.

 

  1. Κορνήλιος Καστοριάδης. Χώροι του ανθρώπου. Εκδ. ύψιλο/βιβλία σ.203
  2. Αντρέ Μπονάρ. Ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός- 2. Από την Αντιγόνη στον Σωκράτη, εκδ.ιστορική βιβλιοθήκη θεμέλιο, σ.37
  3. Κορνήλιος Καστοριάδης. Χώροι του ανθρώπου. Εκδ. ύψιλο/βιβλία σ.205
  4. Σοφοκλής, Αντιγόνη, Αρχαίο Ελληνικό θέατρο, εκδ.επικαιρότητα, σ. 146

* Βέβαια η υπεράσπιση των ανθρώπινων νόμων από τον Κρέοντα και των θεϊκών από την Αντιγόνη, μπορούν να ειδωθούν και από τη σκοπιά ότι ο ενταφιασμός των νεκρών για τους Έλληνες είναι επίσης ανθρώπινος νόμος, όπως ακριβώς και η υπεράσπιση της χώρας είναι επίσης θείος νόμος1

 

Επιστροφή στην ενότητα Άρθρα