Άρθρα

Οι ιερές αγελάδες, ο Οδυσσέας και ο επαναπρογραμματισμός του DNA

Καθημερινή της Κυριακής, 13/05/2001

 1. Η ύβρις στο μύθο

Ο Οδυσσέας λίγο πριν αναχωρήσει από το παλάτι της Κίρκης, κατέρχεται στον Άδη για να πάρει χρησμό από τον μάντη Τειρεσία για το πώς θα γυρίσει στην Ιθάκη. Ο Τειρεσίας προφητεύει ότι ο Ποσειδώνας θα κάνει ό,τι περνάει από χέρι του να του κόψει το δρόμο του γυρισμού, επειδή είχε τυφλώσει τον γιο του τον Κύκλωπα. Πάντως θα μπορούσε να φτάσει στην πολυπόθητη Ιθάκη, με την προϋπόθεση, να μην πειράξουν τις ιερές αγελάδες του Ήλιου που θα συναντούσαν στην επιστροφή, όταν θα άραζαν στο νησί Θρινακία. Μ' αυτό το χρησμό Οδυσσέας, ανεβαίνει από τον Άδη, αποχαιρετά την Κίρκη, καταφέρνει και περνάει από τις Σειρήνες, ξεφεύγει με απώλειες από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη και αποκαμωμένος με τους συντρόφους του αποβιβάζεται στη Θρινακία, αφού πρώτα τους βάζει όλους να ορκιστούν ότι δεν θα πειράξουν κανένα ζώο πάνω στο νησί. Οι δυνατοί όμως άνεμοι εμποδίζουν την αναχώρησή τους και οι προμήθειες που τους είχε δώσει η Κίρκη κοντεύουν να εξαντληθούν. Τότε και ενώ ο Οδυσσέας απελπισμένος μόνος του προχωράει στο εσωτερικό του νησιού να παρακαλέσει τους Θεούς να του αποκαλύψουν με ποιο τρόπο θα γυρίσει στην Ιθάκη, οι σύντροφοί του σφάζουν τις ιερές αγελάδες. Αμέσως ο Ήλιος τρέχει στον Όλυμπο και απαιτεί την τιμωρία των ενόχων για την ασέβεια απέναντί του, ενώ ο Δίας υπόσχεται να κεραυνώσει το καράβι μόλις κάνει πανιά. Πράγματι μόλις αναχωρούν, ένας κεραυνός διαλύει το καράβι και μία φοβερή θαλασσοταραχή εξαφανίζει όλους όσους είχαν ασεβήσει στον Ήλιο σφάζοντας τα ζώα του. Ο μόνος που γλιτώνει από την καταστροφή, πάνω σε ένα κατάρτι του διαλυμένου πλοίου, είναι Οδυσσέας, που δεν είχε πάρει μέρος στη σφαγή, ούτε θέλησε να γευτεί από το κρέας των αγελάδων

Εδώ η ομηρική αφήγηση για τη σφαγή των αγελάδων έχει το τυπικό σχήμα μιας ιερής παράδοσης. Ένα αρμόδιο πρόσωπο, ο μάντης, προειδοποιεί έναν θνητό για τις δυσάρεστες συνέπειες που θα έχει η οικειοποίηση ενός αγαθού που ανήκει στο Θεό. Ο θνητός αψηφά την ειδοποίηση και ο θεός θυμώνει και τον τιμωρεί.

Οι ιερές αγελάδες του Ήλιου μπορεί να είναι οτιδήποτε ξεφεύγει από τα όρια του ανθρώπινου μέτρου και της δικαιοδοσίας των ανθρώπων απέναντι στη φύση, συμπεριλαμβανομένης και της ανθρώπινης ουσίας. Οι ιερές αγελάδες είναι ο ορίζοντας που δεν επιτρέπεται να διαβούν οι άνθρωποι, αλλιώς θα καταστραφούν. Στην πραγματικότητα θα αυτοκαταστραφούν είτε με τη έννοια της άφρονος πράξης που στρέφεται εναντίον του εαυτού τους, είτε με την έννοια της αντιπαλότητας ενάντια στη δική τους θεϊκή ουσία (δηλαδή στρεφόμενοι κατά του θεού, ουσιαστικά στρέφονται κατά των ιδίων).

Και όμως οι σύντροφοι του Οδυσσέα είχαν ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΛΥΣΗ, δεν τους είχαν τελειώσει τα τρόφιμα, τα παξιμάδια που γράφει στο ποίημα «Οι σύντροφοι στον Άδη» 1 ο Γιώργος Σεφέρης.. Αφού μας μέναν παξιμάδια/ τι κακοκεφαλιά/ να φάμε στην ακρογιαλιά/ του Ήλιου τ' αργά γελάδια.. Έτσι με το να καταστρέψουν τις ιερές αγελάδες του Ήλιου υπερέβησαν τα όρια και ήλθε η καταστροφή τους .. Πεινούσαμε στης γης την πλάτη /σα φάγαμε καλά/ πέσαμε εδώ στα χαμηλά /ανίδεοι και χορτάτοι.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα με τη γενετική, είναι ότι η κατεύθυνση που ακολουθεί στρέφεται περισσότερο στη «διόρθωση» της φύσης και λιγότερο στην κατανόησή της. Γιατί στην προκειμένη περίπτωση οι ιερές αγελάδες του Ήλιου είναι ο επαναπρογραμματισμός του DNA, η "διόρθωση» των ζωντανών οργανισμών, η κλωνοποίηση της ζωής, η αλλαγή της βιόσφαιρας, δηλαδή η δημιουργία νέων φυτών και ζώων για την "κατάκτηση" της φύσης. Η ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΛΥΣΗ θα ήταν ένας αναπροσανατολισμός της γενετικής έρευνας που θα ήταν μέσα στα όρια της νόρμας και θα διερευνούσε τ η σχέση του γενετικού υλικού με το περιβάλλον δηλαδή:

α) τη σχέση της γενετικής σύστασης και των γενετικών προδιαθέσεων των οργανισμών με τις τοξικές ουσίες του περιβάλλοντος,

β) τη σχέση ανάμεσα στις περιβαλλοντικές επιδράσεις και τις γενετικές μεταλλάξεις των οργανισμών,

γ) την προληπτική προστασία των οικοσυστημάτων,

δ) την προώθηση της προληπτικής ιατρικής έναντι της θεραπευτικής ιατρικής και

ε) την ενίσχυση της οικολογικής γεωργίας έναντι της χημικής γεωργίας και των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών.

2 . Η ύβρις στην τραγωδία

Ο άνθρωπος μέσα από την αυτοπραγμάτωσή του είναι ικανός για την κορύφωση αλλά και την αυτοκαταστροφή του. Τίποτε δεν είναι πιο τρομερό, θαυμάσιο, από τον ίδιο τον άνθρωπο ( πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει) μας λέγει ο χορός στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή. Η τραγωδία υπενθυμίζει διαρκώς στους Αθηναίους πολίτες ότι υπάρχουν όρια άγνωστα εκ των προτέρων στο υποκείμενο που δρα και το οποίο αναλαμβάνει τους κινδύνους των πράξεών του. Κανείς όμως δεν θα υποδείξει στους ανθρώπους αυτά τα όρια. Οι ίδιοι θα τα μελετήσουν και θα τα προσδιορίσουν. Αυτή η άγνοια και η αδυναμία ολοκληρωτικού προσδιορισμού των κινδύνων, σύμφυτη με την ουσία του ανθρώπου, είναι ταυτόχρονα και η τραγική του μοίρα. Τελικά η υπέρβαση των ορίων συνιστά την ύβριν.

Η ύβρις όμως της αρχαίας τραγωδίας δεν είναι η ύβρις της Ομηρικής Οδύσσειας, όπου προσδιορίζεται έξωθεν, δηλαδή από τους θεούς, το όριο (οι ιερές αγελάδες) πέρα από το οποίο δεν μπορούν να διαβούν οι άνθρώποι. Στην αρχαία τραγωδία «η ύβρις προϋποθέτει αφ' ενός μεν την ελευθερία σκέψεων και πράξεων, αφ' ετέρου την απουσία προ-καθορισμένων «νορμών», πολύ δε περισσότερο την απουσία κάποιας «νόρμας των νορμών», την απουσία εσχάτων νόμων για τις ανθρώπινες πράξεις» 2 . Με την έννοια αυτή η ύβρις δεν σχετίζεται με τη νομική έννοια του αδικήματος, ούτε με τη θρησκευτική έννοια της αμαρτίας, που και στις δύο περιπτώσεις είναι η παραβίαση κανόνων ή εντολών εξω-κοινωνικών. Εδώ η μετάθεση της ευθύνης είναι απευθείας στο ίδιο το άτομο, γιατί η ύβρις δεν έχει καμία σχέση με την παραβίαση καλά ορισμένων νορμών.

Έτσι η έννοια της ύβρεως όπως ορίζεται στην αρχαία τραγωδία σχετίζεται άμεσα με την έννοια του αυτοπεριορισμού, ως τη μόνη νόρμα, όταν παραβιάζονται όρια που δεν ήταν πουθενά ορισμένα 3 .

3. Ο αυτοπεριορισμός

Η ουσία του ανθρώπου είναι η αυτοδημιουργία του και αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δημιουργεί την ουσία του, και η ουσία αυτή είναι δημιουργία και αυτοδημιουργία. Την δεινότητα δε του ανθρώπου να μεγαλουργεί ή να αυτοκαταστρέφεται με την ύβριν, τίποτε έξω από αυτόν δεν μπορεί να την περιορίσει, παρά μόνον ο ίδιος. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η έννοια του αυτοπεριορισμού, όπου οι άνθρωποι σε μια δημοκρατική κοινωνία μπορούν να κάνουν οτιδήποτε. Οφείλουν όμως να γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να κάνουν οτιδήποτε.

Στην εποχή της δυνατότητας του μετασχηματισμού του DNA όλων των οργανισμών, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, δεν υπάρχει κανένα μέσο για να εξαλειφθούν οι κίνδυνοι μια συλλογικής ύβρεως. Καμιά επιτροπή ειδημόνων και κανείς ανθρώπινος ή θεϊκός νόμος δεν μπορεί να αποτρέψει την ανθρωπότητα από το να επιλέξει τον δρόμο της αυτοακύρωσής της. Μόνον ο αυτοπεριορισμός των ανθρώπινων κοινοτήτων και το φρονείν των ανθρώπων μπορεί να προσφέρει στον άνθρωπο την ελευθερία να γνωρίζει ότι όλα μπορεί να τα κάνει και ταυτόχρονα να γνωρίζει ότι δεν πρέπει να τα κάνει όλα.

1.  Γιώργος Σεφέρης. Ποιήματα εκδ. ΙΚΑΡΟΣ

2.  Γιώργος Οικονόμου. Δημοκρατία, φιλοσοφία και τραγωδία κατά τον Κ. Καστοριάδη, Νεα Κοινωνιολογία, 31, σ.32

3.  Κορνήλιος Καστοριάδης. Χώροι του ανθρώπου. εκδ. ύψιλον/βιβλία σ.199

Επιστροφή στην ενότητα Άρθρα