Άρθρα

Οι τρεις πλάνες της επιστημονικής γνώσης (Το παράδειγμα της γενετικής)

Κυριακάτικη ΑΥΓΗ, 11/02/2001

1 η πλάνη : Η ουδετερότητα της επιστημονικής γνώσης

Είναι ατυχία ότι άνθρωποι με ευρύτητα πνεύματος και χωρίς εκείνες τις δεσμεύσεις που θα αλλοίωναν την αυτόνομη σκέψη τους, εξακολουθούν να υποστηρίζουν τόσο την ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ της επιστήμης και της τεχνολογίας, όσο και το ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΟ της έλευσης των επιστημονικών εφαρμογών. Στην καλύτερη περίπτωση αποδέχονται την ουδετερότητα της γνώσης και αναγνωρίζουν πολλά είδη επιλογών στις επιστημονικές εφαρμογές.

Από την αυγή όμως της εμφάνισης των ανθρώπινων κοινωνιών, η κατεύθυνση που έπαιρνε η αναζήτηση της γνώσης και το είδος των προβλημάτων που θα έλυνε η τεχνολογία, καθορίζονταν αναπόφευκτα από τις αξίες και τις προτεραιότητες της κοινωνικής οργάνωσης, από τον τύπο της κοινωνίας που προσβλέπαν οι άνθρωποι, από τις σχέσεις που θέλανε να εγκαθιδρύσουνε μεταξύ τους, αλλά και τη σχέση τους με τη φύση. "Στην πραγματικότητα οι αξίες και οι ευαισθησίες, η κοσμοαντίληψη ενός πολιτισμού είναι αυτό που καθορίζει το είδος των πραγμάτων που αναζητούνται μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας" λέει ο Τζέρεμυ Ρίφκιν 1 . Μ' άλλα λόγια ποτέ η αναζήτηση της γνώσης από τις πρώτες εμπειρικές αναγνώσεις του γύρω κόσμου, έως τη συγκρότησή της σε επιστήμη, δεν ακολουθούσε αυτονομημένη πορεία σε σχέση με τις ανθρώπινες κοινότητες.

Για να έρθούμε στις μέρες μας, η πεποίθηση ότι η γενετική μηχανική, δηλαδή ο μετασχηματισμός της εσώτατης δομής των εμβίων όντων μέσω της αλλαγής του DNA, είναι η μόνη και κυρίως η αναπόφευκτη πορεία που ακολουθεί η επιστήμη των φαινομένων της ζωής, συνιστά μια πελώρια πλάνη, στο βαθμό που αποδέχεται ότι η γενετική, όπως και κάθε επιστήμη, επιτελείται ερήμην των ανθρώπων και των κοινωνιών, ερήμην των αξιακών τους αναφορών, των προτεραιοτήτων, της χρηματοδότησης και εν τέλει της αλλαγής της ίδιας τους της ζωής.

Και εδώ δεν αναφέρομαι στο είδος των εφαρμογών της γενετικής μηχανικής, αν δηλαδή αυτές, προάγουν ή όχι την ανθρώπινη αυτονομία και πρόοδο, αλλά σ 'αυτό τούτο το περιεχόμενο της γνώσης. Κιαυτό γιατί με μια άλλη κοινωνική οργάνωση, προτεραιότητες και τύπο κοινωνίας ως ζητούμενο, η κατεύθυνση, αλλά και το περιεχόμενο της γνώσης θα ήταν ίσως εντελώς διαφορετικό .

Η γνώση του γύρω μας κόσμου δεν συνιστά μια πορεία μέσα σε έναν αυστηρά χαραγμένο δρόμο, ούτε υπάρχει μόνο μία γέφυρα για να οδηγηθούμε στην αντίπερα όχθη της κατανόησης του γύρω μας κόσμου. Δεν υπάρχει ο δρόμος της απόλυτης αλήθειας που η ανθρωπότητα αναπόφευκτα θα περάσει από αυτόν. Περισσότερο μοιάζει αυτή η πορεία με την αναζήτηση σε ένα ευρύ πεδίο, σε ένα πλάτωμα, όπου οι άνθρωποι αποφασίζουν (ή τους επιβάλλεται εκ των έσω) τον δρόμο εκείνο και την απόκτηση εκείνης της γνώσης που αντιστοιχεί καλύτερα στην επίλυση των αναγκών που έχουνε θέσει καθώς και στον τύπο της κοινωνίας που θέλουνε να φτάσουνε. Και τα ενδεχόμενα σε μια τέτοια αναζήτηση είναι τόσα όσα οι τύποι των κοινωνιών που ευαγγελίζονται οι άνθρωποι. Τούτο δε σημαίνει βέβαια ότι αυτοί οι διάφοροι τύποι γνώσης αλληλογροθοκοπούνται μεταξύ τους. Απλά επιλέγεται εκείνη η γνώση που η απόκτησή της φέρνει πιο κοντά τη λύση των προβλημάτων που έχουν τεθεί από την κοινωνία.

Είναι δυστύχημα που πολλοί επιστήμονες δεν αντιλαμβάνονται ότι η επιστήμη και η τεχνική είναι προβολές μιας συγκεκριμένης εκδοχής κοινωνικής εξέλιξης, που στις μέρες μας υπαγορεύεται από την διαρκή αύξηση της παραγωγής και κατανάλωσης, από την οικονομία της αγοράς και την αυτονόμηση του ανθρώπου έναντι της φύσης.

2 η πλάνη : Κρατώντας την ίδια επιστήμη μπορούν να υπάρξουν διαφορετικά είδη εφαρμογών .

Μερικοί θεωρούν ότι αυτή ταύτη η επιστημονική γνώση είναι ουδέτερη και ότι μόνον οι εφαρμογές της είναι αυτές που υπαγορεύονται από διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις και θέσεις. Με βάση την άποψη αυτή σε ένα διαφορετικό κοινωνικό σύστημα θα μπορούσαν να υπάρξουν άλλες, διαφορετικές εφαρμογές της κατακτημένης επιστήμης και τεχνικής.

Στο σημείο αυτό είναι χαρακτηριστική η θέση του Κορνήλιου Καστοριάδη ο οποίος είπε ότι "Πριν απ' όλα να απαλλαγούμε από την ιδέα της ουδετερότητας της τεχνικής, της τεχνικής ως απλού εργαλείου, από το σόφισμα ότι θα μπορούσαμε να βάλουμε το ίδιο σύνολο των μέσων στην υπηρεσία διαφορετικών σκοπών. Ξέρετε ότι η παραδοσιακή ιδέα της αριστεράς ήταν πως η τεχνική που αναπτύσσει ο καπιταλισμός είναι, αυτή καθαυτή, ουδέτερη (ή και "καλή"), πως οι κεφαλαιοκράτες την εκτρέπουν προς δικός τους όφελος και πως θα "αρκούσε" να τη βάλουμε στην υπηρεσία του συνόλου....πώς μπορούμε όμως να μετασχηματίσουμε τα τεχνικά μέσα για να τα βάλουμε στην υπηρεσία σκοπών που θα είναι διαφορετικοί; " 2

Έτσι όλοι όσοι υποστηρίζουν ότι μπορεί να υπάρξει μετασχηματισμός των τεχνικών μέσων και της επιστημονικής γνώσης και την υπαγωγή τους σε νέους σκοπούς, ας σκεφτούν το εξής στην περίπτωση της γενετικής: Όταν όλη σχεδόν η νεοαποκτηθείσα γνώση για τα άλλα φαινόμενα της ζωής και τη λειτουργία του DNA βρίσκονται στο δρόμο του επανασχεδιασμού, δηλαδή της "διόρθωσης" των ζωντανών οργανισμών, της κλωνοποίησης της ζωής, της αλλαγής της βιόσφαιρας, και όλη η σχετική τεχνογνωσία του ανασυνδυασμένου DNA εφαρμόζεται από τη βιοτεχνολογία για τη δημιουργία νέων φυτών και ζώων για την "κατάκτηση" της φύσης, πως άραγε θα μπορούσε αυτή η τεχνογνωσία να συμβιβαστεί με ένα νέο αναπροσανατολισμό που θα ήθελε τη γενετική να διερευνά:

•  Τη σχέση του γενετικού υλικού με το περιβάλλον, δηλαδή τη σχέση της γενετικής σύστασης και των γενετικών προδιαθέσεων των οργανισμών με τις τοξικές ουσίες του περιβάλλοντος

•  Τη σχέση ανάμεσα στις γενετικές μεταλλάξεις και τις περιβαλλοντικές αλλαγές

•  Την προληπτική προστασία των οικοσυστημάτων

•  Την ολοκληρωμένη διαχείριση των βλαπτικών παραγόντων

•  Την προώθηση εν τέλει της οικολογικής γεωργίας και την προληπτική ιατρική;

Μήπως για την εκπλήρωση των τελευταίων θα απαιτούνταν ένα εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο επιστημονικής έρευνας και γνώσης, μια διαφορετική τεχνική, με βάση τις οποίες θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν οι επιλογές που ενδεικτικά αναφέρθηκαν;

Και για να είμαστε ρεαλιστές αυτή η νέα γνώση δεν θα δημιουργηθεί εκ του μηδενός. Είναι βέβαιο ότι θα αξιοποιηθούν σημαντικά τμήματα της υπάρχουσας γνώσης και της τεχνολογίας, ώστε να δημιουργηθεί μια άλλη γνώση και μια άλλη τεχνολογία. Και όπως πάλι αναφέρει ο Καστοριάδης "το βασικό είναι να αποκτήσουμε μια αρκετά καθαρή ιδέα του τι θέλουμε να κάνουμε και του τι θέλουμε να αποφύγουμε, ώστε το τμήμα που χρησιμοποιούμε να μην απειλεί να ξαναγεννήσει το σύστημα που προσπαθούμε να καταλύσουμε" 2

3η πλάνη : Το αναπόφευκτο της επιστημονικής γνώσης.

Σε μερικούς φαντάζει ως αναπόφευκτο γεγονός η κατεύθυνση και το περιεχόμενο όχι μόνον της γενετικής και της μοριακής βιολογίας, αλλά και το είδος των εφαρμογών που θα προκύψουν, έτσι ώστε, όταν κάποιος εναντιώνεται στο συγκεκριμένο τύπο εφαρμογών της γενετικής να θεωρείται στην χειρότερη περίπτωση ως αρνητής της προόδου, και στην καλύτερη ως Δον Κιχώτης, που προβάλλει μια μάταιη αντίσταση σε κάτι που είναι μοιραίο να συμβεί και αναπόφευκτο. Προβάλλεται δηλαδή η μοιρολατρική στάση ότι η συγκεκριμένη εξέλιξη της γνώσης και της τεχνολογίας, είναι όχι μόνον η μόνη δυνατή να υπάρξει, αλλά είναι αναμενόμενο και φυσικό να συμβεί, όπως περίπου συμβαίνει με τη συνεχή εξέλιξη της φύσης. Υποστηρίζεται λ.χ στην περίπτωση της απελευθέρωσης γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, ότι η παραβίαση του φράγματος των ειδών, με τη μεταφορά γονιδίων προς όλες τις κατευθύνσεις, αποτελεί αναπόφευκτη πρόοδο της ανθρώπινης κοινωνίας και της επιστήμης.

Με τη λογική όμως του μοιραίου αυτοαπαλλάσσονται όχι μόνον οι ερευνητές από τις ευθύνες τους, στη λογική του αν δεν το κάνουν αυτοί, θα βρεθεί κάποιος άλλος που θα το κάνει, αλλά και οι κυβερνήσεις και εταιρείες που στη βάση του αναπόφευκτου αποποιούνται της ευθύνης του ελέγχου των επιπτώσεων στην συνολική ισορροπία της βιόσφαιρας και στη συνέχεια της ζωής στον πλανήτη.

Θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η επιστήμη και η τεχνική, ή η τεχνοεπιστήμη όπως ήδη έχει ενοποιηθεί τα τελευταία χρόνια, έχει ιστορικά προσδιορισμένο περιεχόμενο και είναι θεμελιακός παράγοντας στήριξης και αναπαραγωγής μιας κοινωνικής πραγματικότητας, που διατηρεί την ανισότητα στις σχέσεις εξουσίας, ιδιοκτησίας και κοινωνικού πλούτου. Ακόμη το περιεχόμενο και οι εφαρμογές της γνώσης θα είναι διαφορετικές σε μια κοινωνία αυτόνομη η οποία δε συνεπάγεται μόνο την αυτοδιαχείριση, αλλά και τον αυτοπεριορισμό. Αυτό προϋποθέτει μια βαθιά αλλαγή στην κουλτούρα των ανθρώπων με άλλο τρόπο ζωής, αξίες και προσανατολισμούς. Τότε η επιστήμη δε θα προβάλει ως απειλή, αλλά θα συμμετέχει ισότιμα με τις τέχνες, τη φιλοσοφική αναζήτηση, την ουτοπία και το όνειρο σε μια ολιστική προσέγγιση της ζωής για μια βαθύτερη κατανόηση της φύσης.

 

1. Τζέρεμυ Ρίφκιν "Στην κόψη του ξυραφιού" συνέντευξη που περιλαμβάνεται στο βιβλίο "Η λάμψη των ιδεών- Μορφές της εποχής μας σκιαγραφούν το προφίλ του αιώνα στο φως του 2000" εκδόσεις Τerzobooks, 1998

2. Κορνήλιος Καστοριάδης, Ντανιέλ Κον-Μπέντιτ "Από την οικολογία στην αυτονομία" εκδόσεις Ράππα, 1981

 

Επιστροφή στην ενότητα Άρθρα