Άρθρα

Το DNA της Σφίγγας, η Γένεση του Εργαστηρίου και η αρχαία Θήβα

Καθημερινή της Κυριακής , 05/06/2001

1. Ο μύθος της Σφίγγας και του Οιδίποδα

Οι εξελίξεις στη γενετική και τη βιοτεχνολογία με τη μεταφορά γονιδίων ανάμεσα σε διαφορετικά είδη και τη δημιουργία στο εργαστήριο μια ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΓΕΝΕΣΗΣ, μέσα σε κλάσματα του χρόνου από εξελικτική άποψη, έχει τις πνευματικές της καταβολές στο μύθο και τις παραλλαγές του στους διάφορους πολιτισμούς.

Να θυμηθούμε το μύθο του Οιδίποδα με τη Σφίγγα. Στην αρχαία Θήβα όταν είχε την εξουσία ο Κρέοντας εμφανίστηκε ένα φτερωτό τέρας που είχε κεφάλι γυναίκας και σώμα λιονταριού. Το τέρας αυτό προκαλούσε πολλές καταστροφές στον τόπο και στους κατοίκους της Θήβας. Η Σφίγγα είχε καθίσει πάνω σ' ένα βράχο στην άκρη της πόλης και σε κάθε περαστικό έλεγε ένα αίνιγμα που έπρεπε να το λύσει. Το αίνιγμα ήταν: «Ποιο είναι εκείνο (το ζώο) που ενώ έχει πάντοτε την ίδια μορφή, γίνεται τετράποδο, δίποδο και τρίποδο». Όποιος δεν έλυνε το αίνιγμα ήταν καταδικασμένος να τον πνίξει η Σφίγγα. Αν όμως βρισκόταν κάποιος να το λύσει, η Σφίγγα θα έφευγε από την πόλη.

Τελικά το αίνιγμα το έλυσε ο Οιδίποδας, απαντώντας ότι είναι ο άνθρωπος στις διάφορες φάσεις της ζωής του και η Σφίγγα έπεσε από τα βράχια της θηβαϊκής ακρόπολης και σκοτώθηκε.

Εδώ βλέπουμε ότι σύμφωνα με το μύθο, ένα ον που αποτελούνταν από μέρη διαφορετικών ειδών, δηλαδή με διαφορετικό DNA, δε μπορούσε παρά να είναι μυθικό και μάλιστα τέρας. Ήταν αδιανόητο να θεωρηθεί ότι θα μπορούσε να προκύψει ένα τέτοιο ον πάνω στη γη παρά μόνο ως συμφορά και καταστροφή. Το μυθικό λοιπόν και διδακτικό αυτό τέρας, προκαλούσε τους ανθρώπους και τους ζητούσε να ψάξουνε να βρούνε εκείνο το πλάσμα, το οποίο κατά τη διάρκεια της ζωής του, όχι μόνον της ατομικής, αλλά και της όλης του εξελικτικής διαδικασίας από την ημέρα της εμφάνισής του στη γη, μπορεί και παραμένει ως ουσία αναλλοίωτο, παρ' όλες τις αλλαγές που εμφανίζει μέσα από τα επιτεύγματα του τεχνικού και πνευματικού πολιτισμού. Το πλάσμα αυτό στην απάντηση του Οιδίποδα βλέπουμε ότι ήταν ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ.

Έτσι μέσα από το μύθο προβάλλει η ανάγκη της αναζήτησης και της διαφύλαξης των ουσιαστικών χαρακτηριστικών του ανθρώπου, πέρα από τις οποιεσδήποτε επί μέρους δευτερεύουσες αλλαγές του. Μέσα δηλαδή από την αυτογνωσία του και την ελεύθερη βούλησή του να καθορίζονται τα όρια των αλλαγών για να είναι σε θέση εντέλει να μπορεί να αντιμετωπίσει την οποιαδήποτε απειλή, την οποιαδήποτε διαχρονική Σφίγγα.

Ποια είναι όμως εκείνα τα στοιχεία που συγκροτούν αυτή την εσώτατη, την πυρηνική θα λέγαμε ουσία του διαχρονικού ανθρώπου και κυρίως με ποιο τρόπο και ποια μέσα μπορούμε να τη γνωρίσουμε; Ποια είναι η διαδικασία προσέγγισής της;. Αρκούν άραγε τα επιστημονικά δεδομένα για κάτι τέτοιο; Μ' άλλα λόγια, μόνον οι επιστήμονες είναι σε θέση να προσεγγίσουν τη φύση στην ολότητά της, δηλαδή όσοι είναι σε θέση να κατανοούν τους νόμους και τις νομοτέλειές της;

2. Η αναζήτηση της γνώσης

Για τη γνώση και την ανακατασκευή του κόσμου αρκούν τα επιστημονικά, τα εργαλειακά και τεχνικά δεδομένα για να εισχωρήσει κάποιος στην εσώτατη ουσία των πραγμάτων; Η φιλοσοφική αναζήτηση, η προσέγγιση με τις αισθήσεις και την τέχνη, το ρομαντισμό, την ουτοπία και το όνειρο, είναι πράγματα χωρίς νόημα και προφανή χρησιμότητα; Λ.χ. ο έναστρος ουρανός προσεγγίζεται μόνο με μαθηματικούς τύπους και με τη γνώση των φυσικών νόμων, ή και από ανθρώπους που δεν διαθέτουνε ειδικές γνώσεις, αλλά είναι σε θέση να νιώσουνε τη μαγεία του ξάστερου έναστρου στερεώματος; Ακόμη μήπως προσεγγίζεται και μέσα από μία σονάτα του Μπετόβεν, ή μέσα από ένα πίνακα του Mιχαήλ Άγγελου; Όπως και ένα λουλούδι προσεγγίζεται μελετώντας μόνο τη δομή ή τη λειτουργία του; Ένα λουλούδι όμως δεν είναι και ερωτικό κάλεσμα, ή αποχαιρετισμός; Ή ακόμα και ως αποξηραμένο δεν έχει τη γεύση κάποιας χαμένης ευτυχίας;

Μήπως το στήθος μιας γυναίκας είναι μόνον αδένας, γονίδια, ή μόνον γαλακτοφορία; Στο σημείο αυτό ο Οδυσσέας Ελύτης λέει . ένα στήθος νέας γυναίκας είναι ήδη / άρθρο μελλοντικού Συντάγματος. 1

Απάντηση στο ίδιο θέμα δίνει και ο Γιώργος Χειμωνάς, ο οποίος γράφει «.Πιστεύω ακριβώς ότι η Τέχνη είναι η πιο χαρισματική τακτική για να φθάνεις στην αλήθεια του κόσμου. Πολύ περισσότερο από την επιστήμη ή οποιαδήποτε άλλη τακτική του πνεύματος που διαθέτουμε. Η τέχνη, ναι, μόνον η Τέχνη έχει αυτό το χάρισμα να σου δείχνει την αλήθεια. Σου δείχνει την αλήθεια. (.) Να θυμηθούμε την ετυμολογία της λέξης αλήθεια. Ό,τι δεν μπορείς πια να ξεχάσεις. Βλέπεις δηλαδή, πράγματα τα οποία ποτέ δεν θα περάσουν στη Λήθη» 2

Και αυτά σε ευθεία αντίθεση με αυτό που συμβαίνει στο εκπαιδευτικό μας σύστημα, όπου σε όλες τις βαθμίδες παρέχεται ένα πλήθος κατακερματισμένων γνώσεων, εργαλειακού τύπου, με τρόπο που είναι αδύνατο να οδηγήσουν τους μαθητές στην καλλιέργεια της κριτικής τους σκέψης και φρόνησης. Η φιλοσοφία, το θέατρο, οι εικαστικές τέχνες, η ψυχολογία, η μουσική, οι κοινωνικές επιστήμες, θεωρούνται ότι όχι μόνο δε συμβάλλουν στη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου, αλλά αντιμετωπίζονται και ως βαρίδια που καθυστερούν την «πρόοδο». Ενώ αυτά ακριβώς τα αντικείμενα γνώσης και αισθητικής είναι εκείνα που θα μπορούσαν να πάρουν τις θρυμματισμένες γνώσεις της θετικιστικής σκέψης και να τις συγκροτήσουν σε μια ενότητα τέτοια που να προάγει την κρίση και τη φρόνηση. Να αναδυθούν δηλαδή με την καλλιέργεια αυτών των «δευτερευόντων» μαθημάτων, με όρους αυτοδημιουργίας, όλα εκείνα τα στοιχεία, με τα οποία τα γράμματα, οι τέχνες, η φαντασία, η φιλοσοφική αναζήτηση και το όνειρο, θα βοηθήσουν να σ υ ν τ ε λ ε σ θ ε ί στο μυαλό και στην καρδιά των μαθητών η ολιστική αντίληψη της φύσης, μ' άλλα λόγια να προσεγγίσουμε την ουσία της ζωής και του κόσμου, ως τη μόνη απελευθερωτική απάντηση στην κάθε Σφίγγα.

1. Οδυσσέας Ελύτης « Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας», εκδ. ΙΚΑΡΟΣ

2. Κώστας Θέμελης. Πορτραίτο ενός πρίγκιπα: Δύο συνομιλίες με το Γιώργο Χειμωνά. εκδ. ΙΝΔΙΚΤΟΣ σ.52-53

 

Επιστροφή στην ενότητα Άρθρα